• Română
  • Polski

O nas

0
Wrumunii obecnie 20 mniejszości narodowych i etnicznych posiada ten status (Albańczycy, Bułgarzy, Chorwaci, Czesi, Grecy, Macedończycy, Niemcy, Ormianie, Polacy, Romowie, Rosjanie Starowiercy, Ruteni, Serbowie, Słowacy, Tatarzy, Turcy, Ukraińcy, Węgrzy, Włosi, Żydzi). Brak ustawy o mniejszościach narodowych powoduje, że prawa mniejszości oraz gwarancje ich ochrony określa Konstytucja Rumunii (przede wszystkim art. 6 Prawo do zachowania tożsamości, akapit 1 i 2)1, a także ratyfikowane przez Rumunię najważniejsze akty międzynarodowe.
Za mniejszość narodową na mocy prawa uważa się osoby o innej niż rumuńska narodowości, których legalnie ukonstytuowana organizacja jest członkiem Rady Mniejszości Narodowych, a jej reprezentanci w wyniku wyborów parlamentarnych uzyskali mandat poselski w Izbie Deputowanych. Kryteria uznania grupy za mniejszość narodową regulują więc w praktyce Ustawa wyborcza do Sejmu i Senatu (Ustawa nr 373/2004, art. 4.1) oraz Ustawa wyborcza do władz lokalnych (Ustawa nr 67/2004, art. 7.1), które mniejszość narodową definiują jako „tę grupę etniczną, która reprezentowana jest w Radzie Mniejszości Narodowych”. W skład Rady wchodzi obecnie 19 organizacji (Stowarzyszenie Liga Albańczyków w Rumunii, Związek Bułgarski z Banatu – Rumunia, Związek Chorwatów w Rumunii, Związek Demokratyczny Słowaków i Czechów w Rumunii, Związek Grecki w Rumunii, Stowarzyszenie Macedończyków w Rumunii, Forum Demokratyczne Niemców w Rumunii, Związek Ormian w Rumunii, Związek Polaków w Rumunii, Socjaldemokratyczna Partia Romów, Wspólnota Rosjan Starowierców w Rumunii, Związek Kulturalny Rutenów w Rumunii, Związek Serbów w Rumunii, Związek Demokratczny Tatarów i Turków Muzułman w Rumunii, Związek Demokratyczny Turecki, Związek Ukraińców w Rumunii, Związek Demokratyczny Węgierski w Rumunii, Stowarzyszenie Włochów w Rumunii „RO.AS.IT.”, Federeacja Wspólnot Żydowskich w Rumunii).

Rada Mniejszości Narodowych, powstała w 1993 roku, to organ konsultacyjny Rządu, bez osobowości prawnej, koordynowany przez Departament Relacji Interetnicznych, a jego głównym celem jest utrzymywanie relacji z organizacjami mniejszości narodowych. Rada wspiera działalność organizacji mniejszości narodowych, mających swoją reprezentację w Izbie Deputowanych, analizuje i przedstawia Rządowi, za pośrednictwem Departamentu Relacji Interetnicznych, propozycje rozwiązań dotyczących funkcjonowania organizacji mniejszości narodowych, nauczania języków ojczystych, życia kulturalnego i społecznego mniejszości oraz odzwierciedlenia obrazu i problemów mniejszości w środkach masowego przekazu. W ramach Rady funkcjonuje 6 komisji (kultury, wyznań i środków masowego przekazu; finansów; legislacji i administracji publicznej; oświaty i młodzieży; społeczna i ekonomiczna; relacji ze społeczeństwem i organizmami międzynarodowymi). W jej skład wchodzi po 3 przedstawicieli organizacji mniejszości narodowych2.

W styczniu 1997 roku utworzono Departament ds. Ochrony Mniejszości Narodowych, kierowany przez ministra delegata przy Prezesie Rady Ministrów, który zapewniał „reprezentację Departamentu ds. Ochrony Mniejszości Narodowych na najwyższym szczeblu w relacjach z organami administracji publicznej”3. W latach 2001-2003 pod nazwą Departament Relacji Interetnicznych działał w ramach Ministerstwa Informacji Publicznej, kierowany już nie przez ministra, a sekretarza stanu, a od czerwca 2003 roku znów podporządkowany jest Prezesowi Rady Ministrów, koordynowany przez Ministra kierującego Sekretariatem Generalnym Rady Ministrów. Na jego czele stoi również sekretarz stanu i dwóch podsekretarzy, powoływanych przez Prezesa Rady Ministrów.

Grupę parlamentarną mniejszości narodowych w Izbie Deputowanych tworzy obecnie 18 posłów (oprócz przedstawicieli Związku Demokratycznego Węgierskiego w Rumunii, tworzących własną grupę parlamentarną z 22 posłami). Kandydaci do Izby Deputowanych z ramienia organizacji mniejszości narodowych ubiegają się w wyborach parlamentarnych o mandat poselski z obniżonego progu wyborczego, zgodnie z art. 4.2 Ustawy wyborczej do Sejmu i Senatu nr 373/2004 („Organizacje obywateli należących do mniejszości narodowych, określonych w akapicie 1, prawnie ukonstytuowane, które nie uzyskały w wyborach przynajmniej jednego mandatu poselskiego lub w Senacie mają prawo, wspólnie, zgodnie z art. 62 akapit 2 Konstytucji na jeden mandat poselski, jeśli uzyskały w skali kraju liczbę głosów równą przynajmniej 10% średniej liczby ważnych głosów oddanych w skali kraju na jednego posła”).

Związek Polaków w Rumunii jest członkiem Rady Mniejszości Narodowych od jej powołania do życia. Zarejestrowany został 16 marca 1990 roku pod nazwą Związek Polaków w Rumunii w Bukareszcie „Dom Polski”. Powstał z inicjatywy grupy bukareszteńskich Polaków. Przewodniczącą zarządu została wówczas Xenia Grabska-Stoica, a wiceprzewodniczącymi Andrzej Răuţă i Michał Rainer. Początkowo skupiono się na sprawach organizacyjno-administracyjnych – znaleziono siedzibę (najpierw przy ul. Bălcescu, następnie uzyskano obecne pomieszczenia), powołano komisje, propagowano istnienie organizacji polonijnej w Rumunii, poszukiwano sponsorów i ludzi dobrej woli mogących pomóc organizacji finansowo, a już w 1991 roku rozpoczęto wydawanie dwujęzycznego pisma „Polonus”. „Działaliśmy może nie spektakularnie dla oczu postronnych, ale nieustępliwie, krok po kroku, przezwyciężając mniejsze i większe przeszkody i sami ucząc się działalności społecznej” – wspomina po 15 latach ówczesna przewodnicząca zarządu Xenia Grabska-Stoica4.

Ta właśnie nieustępliwość i niełatwa organizacyjna praca grupy niezwykle mocno zaangażowanych Polaków ze stolicy stały się zaczątkiem działającej dziś federacyjnej organizacji polonijnej w Rumunii. Organizacja bukareszteńska do dziś pozostaje bardzo aktywna i prowadzi różnorodną, ciekawą działalność.

20 maja 1990 roku powstało Stowarzyszenie Polaków w Suczawie. Jego prezesem został Antoni Rojowski, działający jeszcze w latach przed drugą wojną światową w Towarzystwie Bratniej Pomocy i Czytelni Polskiej – organizacji powstałej w Suczawie w 1903 roku. Podczas Zjazdu Związku Polaków w Rumunii, który odbył się w Suczawie w dniach 13-14 kwietnia 1991 roku z udziałem powstających z czasem na Bukowinie Stowarzyszeń prezesem wybrano Antoniego Rojowskiego. W niedługim czasie siedzibę organizacji Polonii rumuńskiej przeniesiono właśnie do Suczawy. Antoni Rojowski – bardzo zasłużony dla stworzenia dzisiejszej struktury organizacyjnej Związku i nawiązania relacji z władzami, organizacjami i instytucjami z Polski był prezesem do roku 1994.

W latach 1990-1992 pierwszym posłem z ramienia mniejszości polskiej w Parlamencie Rumunii był Antoni Linzmeier. Kolejny prezes przez dwie kadencje – Jan Piotr Babiasz (1994-2002) był jednocześnie posłem do Parlamentu Rumunii z ramienia polskiej mniejszości. Wiceprezesami Związku byli wówczas: do roku 1999 Wilhelm Jakimowski, po jego śmierci Stanisława Jakimowska i Bogdan Polipciuc. Jan Piotr Babiasz był postacią powszechnie znaną i szanowaną oraz cenionym zarówno przez rumuńskie jak i polskie władze działaczem polonijnym i partnerem. Ugruntował pozycję polskiej mniejszości, przyczyniając się w ogromny sposób do stworzenia jej pozytywnego wizerunku w Rumunii i w Polsce. Po jego śmierci w 2002 roku podczas IV Zjazdu Związku Polaków w Rumunii prezesem został Gerwazy Longher, a wiceprezesami Bogdan Polipciuc i Kazimierz Longer.

W kwietniu tego samego roku prezes Związku zasiadł także w Izbie Deputowanych. Po wyborach z 28 listopada 2004 roku rozpoczął swoją drugą poselską kadencję. Jest wiceliderem grupy parlamentarnej mniejszości narodowych i wiceprzewodniczącym grupy przyjaźni z Polską. Po ostatnich wyborach do władz samorządowych w 2004 roku w dwóch radach gminnych – w Mănăstirea Humorului i Kaczyce – zasiadają radni startujący do wyborów z listy Związku Polaków w Rumunii.

Natomiast od kwietnia bieżącego roku, na wniosek Departamentu Ralcji Interetnicznych przy Radach Wojewódzkich utworzono dodatkowe stanowiska dla radnych, reprezentujących mniejszości narodowe.

Do Rady Wojewódzkiej w Suczawie weszło po jednym przedstawicielu polskiej i ukraińskiej mniejszości.
Ostatni Zjazd Polonii rumuńskiej zadecydował o przedłużeniu kadencji obecnego prezesa Gerwazego Longhera na kolejne 4 lata. Podobnie jak dwóch dotychczasowych wiceprezesów – Kazimierza Longera i Bogdana Polipciuca.

Mniejszości narodowe w Rumunii stanowią 11% populacji kraju. Liczba Polaków nie przekracza 0,1% według obu spisów powszechnych przeprowadzonych po 1990 roku. Spis powszechny z 7 stycznia 1992 roku zarejestrował liczbę 4232 osób polskiego pochodzenia (z czego 2778 w województwie Suczawa), a 3047 posługujących się językiem polskim jako ojczystym. Natomiast ten z 18-27 marca 2002 roku określił liczbę osób polskiego pochodzenia na 3559 (z czego 2609 w województwie Suczawa), a posługujących się polskim jako ojczystym na 26905. Są to jedyne konkretne liczby, jakie można przytoczyć. Związek Polaków w Rumunii niestety nie prowadził nigdy dokładnych statystyk. Wielokrotnie natomiast władze Związku odnosząc się do liczebności Polonii rumuńskiej deklarowały, że liczby te należałoby podwoić.

Związek Polaków od II Zjazdu począwszy jest organizacją federacyjną, zrzeszającą lokalne organizacje – Stowarzyszenia Polaków. Jest ich obecnie 15 (Bukareszt, Konstanca, Krajowa, Jassy, Suczawa, Siret, Ruda, Radowce, Nowy Sołoniec, Kaczyka, Plesza, Pojana Mikuli, Paltinoasa, Gura Humorului, Moara). Siedzibą Związku Polaków od 1991 roku jest Dom Polski w Suczawie.

Wybudowany w latach 1903-1907 staraniem członków Towarzystwa Bratniej Pomocy i Czytelni Polskiej, znacjonalizowany został w połowie lat 50. Długoletnie starania o jego odzyskanie powiodły się dopiero w 1996 roku, kiedy to zwrócono go polskiej mniejszości na mocy orzeczenia sądowego.

Domy Polskie działają ponadto w Bukareszcie, Jassach, Sirecie, Rudzie, Nowym Sołońcu, Kaczyce, Pojanie Mikuli i Paltinoasie. To wokół nich toczy się życie polonijne. Są miejscami spotkań i wspólnych działań miejscowych społeczności, a poprzez fakt posiadania czegoś „swojego” również pewnego rodzaju symbolami. Nietrudno zauważyć, że właśnie istnienie Domu Polskiego decyduje o aktywności poszczególnych środowisk. Dlatego też dla obecnych władz Związku jednym z najważniejszych celów do realizacji w najbliższej przyszłości jest tworzenie Domów Polskich w miejscowościach, które ich jeszcze nie mają, na przykład Pleszy czy Moarze.

Rumuńskie prawodawstwo niezwykle przychylnie reguluje kwestie nauczania języków ojczystych, a ono samo podlega Ministerstwu Edukacji i Badań. Obecnie, według danych Ministerstwa na rok szkolny 2005/2006, w Rumunii prowadzi się nauczanie 15 języków jako ojczystych. Język ojczysty może być wykładowym (jak w przypadku węgierskiego, niemieckiego, ukraińskiego, serbskiego, słowackiego, czeskiego, chorwackiego, bułgarskiego), nauczanie może częściowo odbywać w języku ojczystym (jak w przypadku tureckiego, chorwackiego) lub w wymiarze 3-4 godzin tygodniowo jako język ojczysty dla klas/grup uczniów przynależących do mniejszości narodowych, a uczących się w szkołach z rumuńskim językiem wykładowym. W klasach I-IV liczba godzin języka ojczystego wynosi w takim wypadku 4 godziny tygodniowo, w klasach V-VII 3 godziny, z możliwością nauczania przedmiotu Historia i tradycje mniejszości w klasach VI-VII w wymiarze 1 godziny tygodniowo.

Po okresie komunistycznym w sposób zorganizowany i nieprzerwany języka polskiego jako ojczystego w szkołach z rumuńskim językiem wykładowym naucza się w Rumunii (a dokładniej w województwie Suczawa) od początku lat 90. W roku szkolnym 2004/2005 uczyło się go 503 uczniów (klasy I-IV – 229; V-VIII – 241; IX-XII – 33) w 9 szkołach (Suczawa, Siret, Moara, Plesza, Pojana Mikuli, Paltinoasa, Gura Humorului, Nowy Sołoniec, Kaczyka) pod okiem 9 nauczycieli6.

W kolejnych latach liczba uczących się polskiego w klasach I-XII wzrosła. W roku szkolnym 2005/2006 było ich 483 w w/w 9 szkołach (klasy I-IV – 220; V-VIII – 197; IX-XII – 66) oraz odatkowo, po wprowadzeniu nauczania polskiego jako ojczystego w 6 przedszkolach – w Pojanie Mikuli, Pleszy, Nowym Sołońcu, Moarze, Kaczyce i Paltinoasie, nauczaniem objętych zostało także 102 przedszkolaków. Liczba nauczycieli powiększyła się wówczas o przedszkolankę delegowaną z Polski.

W roku szkolnym 2006/2007 polskiego uczyło się 466 uczniów klas I-XII oraz 121 przedszkolaków. Natomiast w bieżącym roku szkolnym 2007/2008 liczba uczących się polskiego to 489 w klasach I-XII i 147 przedszkolaków. Utworzono nową grupę w Szkole Podstawowej w Mănăstirea Humorului oraz klasę z częściowym wykładowym w języku polskim w Zespole Szkół im. Alexandru cel Bun w Gura Humorului7.

Poza ramami rumuńskiego systemu oświaty języka polskiego uczą się dzieci i młodzież na kursach przy Domu Polskim w Bukareszcie (do niedawna także uczniowie skupieni w Stowarzyszeniu Polaków w Konstancy) oraz przedszkolacy i uczniowie klas I-IV w Szkole Podstawowej w Rudzie, dzięki pracy polskich sióstr dominikanek z Siretu.

W ramach umowy między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Rumunii o współpracy w zakresie nauki, szkolnictwa i kultury na lata 2003-2006 w województwie Suczawa pracuje obecnie 5 nauczycielek z Polski, oddelegowanych przez Zespół ds. Polonii przy Centralnym Ośrodku Doskonalenia Nauczycieli w Warszawie.

W większości szkół z nauczaniem języka polskiego funkcjonują oddzielne gabinety, coraz lepiej, co nie oznacza, że wystarczająco, wyposażone w niezbędne podręczniki, pomoce dydaktyczne oraz sprzęt audiowizualny, w ogromnej mierze dzięki pomocy polskich fundacji i organizacji zajmujących się wspieraniem oświaty polonijnej. Nieustającym problemem są jednak warunki, w jakich odbywa się proces dydaktyczny. W większości przypadków są to szkoły wiejskie, wymagające gruntownych remontów i uzupełnienia lub wymiany podstawowego wyposażenia.

Jednym z najważniejszych aspektów działalności Związku Polaków było i jest umożliwienie nauczania języka polskiego. Na początku lat 90. Związek skupiał się na odbudowywaniu tradycji nauczania języka polskiego, działaniach mających umożliwić uczenie się polskiego dzieciom i młodzieży w jak największej ilości szkół. Obecnie, na ugruntowanej już pozycji, stara się wpływać na jakość nauczania oraz warunki, w jakich się ono odbywa. Odizolowanie wiejskich polskich środowisk na Bukowinie, mimo że sprzyjało zachowaniu tradycji w prawie niezmienionej formie, wyraźnie niekorzystnie wpłynęło jednak na poziom wykształcenia dzieci i młodzieży, co widoczne jest w słabych na ogół wynikach osiąganych przez uczniów, zwłaszcza szkół podstawowych. Dlatego też powstał projekt pomocowo-edukacyjny „Dzieci Bukowiny”, skierowany do całych wieloetnicznych najczęściej społeczności, a realizowany przez Związek Polaków w Rumunii, Wojewódzki Inspektorat Szkolny w Suczawie i Wydział Konsularny Ambasady RP w Bukareszcie.
1 1. Państwo uznaje i gwarantuje osobom należącym do mniejszości narodowych prawo do zachowania, rozwijania i wyrażania swojej tożsamości etnicznej, kulturowej, językowej i religijnej.
2. Środki podjęte przez państwo w celu umożliwienia zachowania, rozwijania i wyrażania swojej tożsamości osobom należącym do mniejszości narodowych muszą pozostawać w zgodzie z zasadami równości i niedyskryminacji wobec innych obywateli rumuńskich.
Tłumaczenia powyższego i innych wyjątków z aktów prawnych Elżbieta Wieruszewska.
2 www.dri.gov.ro (strona internetowa Departamentu Relacji Interetnicznych).
3 Zaczerpnięte z Regulaminu organizacji i funkcjonowania Departamentu ds. Ochrony Mniejszości Narodowych (utworzonego na mocy Decyzji Rządu nr 17/1997 z dnia 31 stycznia 1997).
4 Xenia Grabska-Stoica, 15-lecie Związku Polaków w Rumunii, „Polonus”, 9 (125) 2005.
5 www.insse.ro (strona internetowa Państwowego Instytutu Statystycznego).
6 www.edu.ro (strona internetowa Ministerstwa Edukacji i Badań).
7 Informacje udostępnione przez Sofię Grigorean – inspektora ds. języków ojczystych w Wojewódzkim Inspektoracie Szkolnym w Suczawie.
8 Więcej w artykule: 10 lat Polonusa, „Polonus”, 10-11 (90) 2001.
Share.